Tình huống quen thuộc: còn ba tuần nữa nộp bản thảo, bạn mới có 80 phiếu trên 300 phiếu cần, và một nửa trong số đó là bạn cùng lớp chứ không phải nhân viên văn phòng như đề tài yêu cầu. Thu mẫu là khâu sinh viên hay để muộn nhất và cũng là khâu dễ vỡ kế hoạch nhất. Bài này đi theo thứ tự công việc, từ lúc chốt cỡ mẫu tới lúc có dữ liệu sạch.
Bước 1: Chốt đối tượng và cỡ mẫu trước khi gửi link
Viết ra giấy một câu mô tả người được phép trả lời phiếu. Ví dụ: "Người đang làm việc toàn thời gian tại Hà Nội, đã mua hàng trên sàn thương mại điện tử ít nhất một lần trong 6 tháng qua". Câu này quyết định câu gạn lọc ở đầu phiếu, kênh bạn sẽ phát phiếu và cách bạn viết phần phương pháp ở chương 3.
Sau đó tính cỡ mẫu theo phương pháp phân tích bạn định dùng. Nếu chạy EFA với 25 biến quan sát, quy tắc 5:1 của Hair và cộng sự (2010) cho tối thiểu 125 phiếu, quy tắc 10:1 cho 250 phiếu. Chi tiết từng công thức có trong bài cỡ mẫu nghiên cứu bao nhiêu là đủ; muốn ra số ngay thì dùng máy tính cỡ mẫu.
Con số cuối cùng bạn đặt làm mục tiêu nên cao hơn cỡ mẫu tối thiểu. Một phần phiếu sẽ bị loại vì trả lời rập khuôn, trả lời quá nhanh hoặc sai đối tượng. Cách tính đúng là chia cho phần phiếu còn lại sau khi loại, không phải cộng thêm phần trăm:
Số phiếu cần thu = Cỡ mẫu tối thiểu / (1 − r), với r là tỉ lệ phiếu dự kiến bị loại.
Ví dụ cần 250 phiếu hợp lệ và dự kiến loại 15%: 250 / 0,85 = 294,1, làm tròn lên 295 phiếu. Nếu dự kiến loại 20%: 250 / 0,8 = 312,5, làm tròn lên 313. Cộng thẳng 20% (250 × 1,2 = 300) sẽ thiếu 13 phiếu, vì 20% bị loại tính trên số phiếu thu về chứ không phải trên 250. Kênh càng mở (đăng nhóm công khai, chia sẻ lan truyền) thì r càng cao. Bảng tính sẵn số phiếu cần thu cho các mức loại 10%, 20% và 30% có ở bài cách thu đủ mẫu khảo sát nhanh.
Bước 2: Chọn phương pháp chọn mẫu bạn viết được vào chương 3
Hội đồng sẽ hỏi bạn chọn mẫu thế nào. Phần lớn khoá luận dùng mẫu phi xác suất, và điều đó chấp nhận được nếu bạn gọi đúng tên và nêu hạn chế. Vấn đề chỉ xảy ra khi bạn phát link trong nhóm lớp rồi ghi là "chọn mẫu ngẫu nhiên".
| Phương pháp | Cách làm thực tế | Hợp khi | Hạn chế cần ghi |
|---|---|---|---|
| Thuận tiện | Phát cho ai tiếp cận được và đúng đối tượng | Đề tài khám phá, thời gian ngắn | Không suy rộng cho tổng thể |
| Phát triển mầm (snowball) | Người trả lời giới thiệu tiếp người cùng nhóm | Đối tượng hẹp, khó tìm (chủ shop online, y tá ca đêm) | Mẫu dễ đồng nhất vì người quen giới thiệu người quen |
| Định mức (quota) | Đặt chỉ tiêu theo giới tính, độ tuổi, khu vực rồi thu đủ từng ô | Cần cơ cấu mẫu gần với tổng thể | Trong từng ô vẫn là chọn thuận tiện |
| Ngẫu nhiên phân tầng | Có danh sách tổng thể, chia tầng, bốc ngẫu nhiên trong từng tầng | Khảo sát nội bộ một trường, một công ty có danh sách | Cần danh sách đầy đủ và tỉ lệ phản hồi cao |
Etikan và cộng sự (2016) so sánh ngắn gọn mẫu thuận tiện và mẫu có mục đích, có thể trích khi viết chương 3. Với đa số đề tài hành vi người tiêu dùng, chọn mẫu thuận tiện kết hợp định mức là lựa chọn thực tế. Bạn đặt chỉ tiêu cho hai hoặc ba biến nhân khẩu học quan trọng, ví dụ tỉ lệ nam nữ và nhóm tuổi, rồi theo dõi để không ô nào bị thiếu.
Bước 3: Chuẩn bị bảng hỏi để còn lọc được phiếu
Một bảng hỏi sẵn sàng đi thu mẫu cần ba thứ mà nhiều bạn bỏ qua:
- Câu gạn lọc ở đầu phiếu. Hỏi đúng điều kiện ở bước 1. Người không đạt thì kết thúc phiếu ngay, không để họ trả lời tiếp cho "đủ số".
- Một đến hai câu kiểm tra sự chú ý. Ví dụ trong một khối câu Likert ở nửa sau phiếu, chèn câu "Để xác nhận bạn đang đọc kỹ, vui lòng chọn mức "2 – Không đồng ý" cho câu này". Đáp án đúng không nằm ở hai đầu thang và không phải mức giữa, nên người chọn cùng một cột cho cả khối sẽ trượt.
- Thang đo nhất quán. Cùng một số mức và cùng chiều nhãn cho cả phiếu. Xem thêm bài thang đo Likert 5 mức, 7 mức để chọn cho phù hợp.
Nếu chưa có bảng hỏi, các mẫu bảng hỏi theo đề tài đã có sẵn thang đo gốc, câu kiểm tra chú ý và cỡ mẫu gợi ý; mở trong Bộ khảo sát để chỉnh theo đối tượng của bạn.
Nếu bạn dựng phiếu bằng Google Forms, bài cách tạo phiếu khảo sát bằng Google Forms chỉ cách làm câu gạn lọc kết thúc form, lưới Likert và câu kiểm tra để dữ liệu xuất ra dùng được ngay. Trước khi phát rộng, chạy thử với 20 đến 30 người đúng đối tượng. Đợt này giúp bạn phát hiện câu khó hiểu, đo thời gian làm phiếu thực tế và chạy thử độ tin cậy thang đo. Nếu một thang đo có Cronbach's alpha thấp ngay từ đợt thử, sửa câu chữ lúc này rẻ hơn nhiều so với lúc đã có 300 phiếu.
Bước 4: Chọn kênh phát phiếu và hiểu thiên lệch của từng kênh
Mỗi kênh cho bạn một kiểu người trả lời khác nhau. Bài cách thu đủ mẫu khảo sát nhanh so sánh tốc độ, độ đúng đối tượng và rủi ro của từng kênh, kèm cách viết bài đăng mời và lịch thu tính ngược từ ngày phải chạy số liệu. Dùng nhiều kênh giúp mẫu bớt đồng nhất, nhưng phải ghi lại phiếu nào đến từ kênh nào (thêm tham số vào link hoặc tạo bản sao form cho từng kênh).
- Nhóm lớp, nhóm Zalo, bạn bè: nhanh, miễn phí, nhưng gần như toàn sinh viên cùng tuổi. Chỉ hợp khi đối tượng nghiên cứu chính là sinh viên.
- Nhóm Facebook theo chủ đề: tiếp cận được đúng sở thích (nhóm mẹ bỉm sữa, nhóm chạy bộ, nhóm review mỹ phẩm). Nhiều nhóm cấm đăng khảo sát, nên xin phép quản trị viên trước. Tỉ lệ phiếu điền bừa thường cao hơn kênh quen biết.
- Nhờ giảng viên, doanh nghiệp, hội nhóm nghề nghiệp: chất lượng tốt, đúng đối tượng, nhưng phụ thuộc vào thiện chí người khác và thường chậm.
- Phát trực tiếp: đứng ở siêu thị, quán cà phê, cổng bệnh viện. Mất công nhưng hợp với đối tượng ít dùng mạng xã hội, ví dụ người lớn tuổi.
- Nền tảng khảo sát có trả thưởng: bạn trả phí để tiếp cận cộng đồng người trả lời đã đăng ký. Hợp khi cần số lượng lớn trong thời gian ngắn hoặc đối tượng ngoài vòng quan hệ của bạn.
Lấy ví dụ Genius Data. Theo trang bảng giá của Genius Data tại thời điểm viết (tháng 10/2026), người tạo khảo sát tự chọn mức thưởng cho mỗi câu: tối thiểu 0,15 GP/câu, mức gợi ý 0,4 GP/câu, 1 GP = 1.100 đ, giá đã gồm VAT, và chỉ trả cho phản hồi được duyệt. Với form 15 câu ở mức gợi ý, công cụ ước tính trên trang đó cho 6 GP mỗi phản hồi, tức khoảng 1.320.000 đ cho 200 phản hồi. Giá có thể thay đổi, nên hãy mở lại trang bảng giá trước khi lập ngân sách. Dù dùng nền tảng nào, hãy hỏi rõ ba điều: có chọn được đối tượng không, phiếu kém chất lượng xử lý ra sao, và bạn có phải trả tiền cho phiếu bị loại không.
Bước 5: Theo dõi tiến độ theo hạn ngạch, đừng chỉ nhìn tổng số
Lập một bảng nhỏ và cập nhật mỗi ngày. Tổng số phiếu tăng đều chưa chắc là tốt nếu toàn bộ phiếu mới rơi vào một ô.
| Nhóm | Chỉ tiêu | Đã có (hợp lệ) | Còn thiếu | Kênh bù |
|---|---|---|---|---|
| Nam, 22 đến 30 tuổi | 80 | 71 | 9 | Nhóm Facebook công nghệ |
| Nữ, 22 đến 30 tuổi | 80 | 95 | 0 | Dừng phát kênh nhóm lớp |
| Nam, 31 đến 45 tuổi | 70 | 22 | 48 | Nhờ doanh nghiệp, nền tảng trả thưởng |
| Nữ, 31 đến 45 tuổi | 70 | 30 | 40 | Nhóm phụ huynh, nền tảng trả thưởng |
Nhìn bảng này bạn biết ngay phải dồn sức vào nhóm 31 đến 45 tuổi, thay vì tiếp tục đăng vào nhóm lớp. Cột "Đã có" chỉ nên đếm phiếu hợp lệ, vì 95 phiếu mà 20 phiếu điền bừa thì thực chất bạn có 75.
Nếu thời gian gấp, bạn có thể kết hợp phát phiếu qua mạng quen biết với một nền tảng thu mẫu như Genius Data (link giới thiệu), nơi người nghiên cứu tự đặt mức thưởng cho mỗi câu hỏi và chỉ trả tiền cho phiếu được duyệt.
Bước 6: Lọc phiếu trước khi chạy SPSS
Đừng nhập thẳng file tải về vào SPSS. Mở file bằng Excel và kiểm tra lần lượt:
- Xoá phiếu trả lời sai câu gạn lọc (nếu form không tự kết thúc).
- Xoá phiếu trả lời sai câu kiểm tra sự chú ý.
- Lọc phiếu chọn cùng một mức cho toàn bộ khối câu Likert, nhất là khi khối đó có câu đảo chiều.
- Xem thời gian làm phiếu. Nếu chạy thử bạn đo được trung bình 8 phút, phiếu xong trong 1 phút đáng xem lại.
- Kiểm tra câu tự luận: câu trả lời vô nghĩa, chép lại đề bài, hoặc lặp y hệt giữa nhiều phiếu.
- Kiểm tra phiếu trùng lặp (cùng email, cùng số điện thoại, cùng chuỗi trả lời).
Cách làm từng bước, kể cả cú pháp SPSS, có ở bài cách lọc phiếu khảo sát không hợp lệ. Ghi lại số phiếu bị loại ở từng bước. Phần này đưa vào chương 3 dưới dạng "Thu về 342 phiếu, loại 41 phiếu không hợp lệ, còn 301 phiếu đưa vào phân tích" làm hội đồng tin dữ liệu của bạn hơn hẳn. Sau khi lọc xong, bước tiếp theo thường là kiểm định độ tin cậy, xem hướng dẫn đọc bảng kết quả trong bài Cronbach's alpha là gì.
Lọc phiếu theo quy tắc khai báo trước, kèm nhật ký phiếu bị loại để đưa vào chương 3, làm được bằng công cụ làm sạch dữ liệu khảo sát.
Danh sách kiểm tra trước khi gửi link đầu tiên
- Đã có một câu mô tả đối tượng được phép trả lời.
- Đã tính cỡ mẫu tối thiểu và số phiếu cần thu theo n / (1 − r).
- Đã ghi được tên phương pháp chọn mẫu và hạn chế của nó.
- Câu gạn lọc nằm ở đầu phiếu và kết thúc phiếu khi không đạt.
- Có một đến hai câu kiểm tra sự chú ý ở nửa sau phiếu, đáp án đúng là mức 2.
- Đã chạy thử với 20 đến 30 người và sửa câu khó hiểu.
- Mỗi kênh phát có link hoặc bản form riêng để truy được nguồn.
- Có bảng theo dõi hạn ngạch cập nhật hằng ngày.
- Đã lên lịch ngày dừng thu mẫu, chừa ít nhất một tuần cho lọc và phân tích.
Làm đủ sáu bước trên, phần phương pháp ở chương 3 gần như đã có sẵn nội dung, và bạn trả lời được khi hội đồng hỏi vì sao mẫu đáng tin. Những câu hội đồng hay hỏi về chọn mẫu và cỡ mẫu được tổng hợp ở bài hội đồng hay hỏi gì về phần khảo sát.
Tài liệu tham khảo
- Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
- Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis (7th ed.). Pearson.