Bạn đã có mô hình nghiên cứu với năm khái niệm, giờ cần câu hỏi để đo từng khái niệm. Tìm "thang đo niềm tin" trên Google sẽ ra hàng trăm khoá luận với các bộ câu khác nhau, phần lớn không ghi rõ lấy từ đâu. Bài này trình bày quy trình tìm một thang đo có nguồn gốc rõ ràng: bắt đầu từ định nghĩa, tìm đúng chỗ trong bài báo, truy ngược tới bản gốc, và chọn giữa nhiều ứng viên bằng một bảng tiêu chí.
Bước 0: Viết định nghĩa và danh sách từ khoá tiếng Anh
Thang đo đo một định nghĩa cụ thể, không đo một cái tên. "Niềm tin" có thể là niềm tin vào người bán, vào nền tảng, vào công nghệ, hay niềm tin chung vào người khác; mỗi loại có thang đo riêng. Trước khi tìm, viết ra:
- Định nghĩa bạn dùng, kèm tác giả. Ví dụ: niềm tin là niềm tin của người mua rằng người bán trực tuyến trung thực, có thiện chí và đủ năng lực (Gefen và cộng sự, 2003).
- Tên tiếng Anh chính và các tên gần nghĩa: trust, online trust, trust in e-vendor, perceived trustworthiness.
- Đối tượng và bối cảnh: người mua hàng trên sàn thương mại điện tử.
Thư viện khái niệm nghiên cứu có định nghĩa kèm nguồn và tên tiếng Anh cho các khái niệm hay gặp, ví dụ trang niềm tin.
Bảy nguồn tìm thang đo, theo thứ tự nên thử
| Nguồn | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|
| 1. Thư viện thang đo đã biên soạn sẵn | Nhanh, có câu gốc, bản dịch và trích dẫn | Chỉ gồm các thang phổ biến |
| 2. Google Scholar với từ khoá đúng | Phủ rộng, miễn phí | Phải tự lọc bài có câu hỏi |
| 3. Phần đo lường và phụ lục của bài báo | Có đúng câu chữ tác giả dùng | Một số bài không công bố câu hỏi |
| 4. Truy ngược trích dẫn | Tìm được thang đo gốc | Tốn thời gian |
| 5. Sổ tay thang đo (handbook) | Tập hợp hàng trăm thang đo có thông số độ tin cậy | Sách in, thường phải mượn thư viện |
| 6. Luận văn, bài báo trong nước | Có sẵn bản tiếng Việt | Chất lượng dịch và ghi nguồn không đều |
| 7. Liên hệ tác giả | Có bản đầy đủ khi bài báo không công bố | Có thể không được trả lời |
1. Thư viện thang đo
Thư viện thang đo của Góc Nghiên Cứu có hơn 60 thang đo với câu gốc tiếng Anh, bản tiếng Việt, thang trả lời và tài liệu gốc đã đối chiếu, xếp theo lĩnh vực: công nghệ, marketing, nhân sự, sức khoẻ tâm thần, giáo dục. Nếu khái niệm của bạn có ở đây, bạn đã tiết kiệm được các bước 2 đến 4. Vẫn nên mở bài gốc trong mục tài liệu tham khảo để tự kiểm tra.
2. Google Scholar: cú pháp tìm hiệu quả
Thêm các từ chỉ phần đo lường vào tên khái niệm. Một số chuỗi tìm kiếm dùng được:
"online trust" scale development: tìm bài phát triển thang đo, thường là thang đo gốc."trust in online vendor" measurement items: tìm bài có bảng câu hỏi.allintitle: trust scale validation: chỉ lấy bài có các từ này trong tiêu đề."perceived usefulness" "mobile wallet" questionnaire: tìm bài dùng thang đo trong bối cảnh gần đề tài của bạn.
Khi đã có bài gốc, bấm "Trích dẫn bởi" (Cited by) và tìm trong các bài trích dẫn với từ khoá bối cảnh, ví dụ "Vietnam" hoặc "e-commerce". Đây là cách nhanh nhất để thấy thang đo đã được dùng ở Việt Nam chưa và cho độ tin cậy bao nhiêu.
3. Câu hỏi nằm ở đâu trong một bài báo
Câu hỏi khảo sát hiếm khi nằm ở phần tóm tắt. Theo thứ tự, hãy tìm ở:
- Mục Measures, Measurement hoặc Instrument trong phần phương pháp. Bài tốt liệt kê từng câu hoặc ghi "items are shown in Appendix A".
- Appendix ở cuối bài.
- Bảng kết quả mô hình đo lường (bảng hệ số tải, Cronbach's alpha, CR, AVE). Nhiều bài liệt kê nguyên văn câu hỏi ở cột đầu bảng này.
- Supplementary materials trên trang của tạp chí, không nằm trong file PDF.
Ghi lại số trang hoặc số bảng nơi bạn lấy câu hỏi. Khi hội đồng hỏi, bạn chỉ được ngay.
4. Truy ngược tới thang đo gốc
Bài bạn tìm được thường ghi "items were adapted from X (năm)". Mở X, kiểm tra X có tự phát triển thang đo hay lại kế thừa từ Y. Dừng lại khi tới bài báo đầu tiên đưa ra bộ câu hỏi và kiểm định nó. Bài đó là thang đo gốc; các bài trung gian là nguồn tham khảo bối cảnh. Phân biệt các vai trò này trong bài thang đo gốc, kế thừa và hiệu chỉnh.
5. Sổ tay thang đo
Với marketing và hành vi người tiêu dùng, Handbook of Marketing Scales (Bearden và cộng sự, 2011) tập hợp nhiều thang đo nhiều câu, mỗi thang có mô tả khái niệm, câu hỏi, độ tin cậy và bằng chứng giá trị trong nghiên cứu gốc. Tâm lý học có cơ sở dữ liệu APA PsycTests, thường truy cập qua thư viện trường. Hỏi thư viện xem trường có quyền truy cập không trước khi mất thời gian tìm bản lậu.
6. Luận văn và bài báo trong nước
Hữu ích để xem bản tiếng Việt đã được dùng thế nào và cho Cronbach's alpha bao nhiêu với người Việt. Nhưng luôn đối chiếu với câu gốc tiếng Anh: lỗi dịch và lỗi ghi nguồn được sao chép qua nhiều khoá. Nếu bản tiếng Việt chưa qua quy trình dịch có kiểm soát, xem cách làm trong bài dịch ngược thang đo.
7. Email cho tác giả
Một email ngắn, lịch sự bằng tiếng Anh thường đủ: giới thiệu bạn là sinh viên, tên đề tài, thang đo bạn cần, mục đích phi thương mại. Gửi tới email tác giả liên hệ ghi trên bài báo. Đặt thời hạn chờ khoảng một tuần, trong lúc đó tìm phương án thay thế.
Ví dụ: tìm thang đo niềm tin vào người bán trực tuyến
- Định nghĩa: niềm tin vào người bán trực tuyến gồm trung thực, quan tâm tới khách hàng và năng lực.
- Tìm trên Google Scholar
"trust" "online vendor" TAMra bài Gefen, Karahanna và Straub (2003) trên MIS Quarterly, bài được trích rất nhiều trong nghiên cứu thương mại điện tử. - Bài có phần mô tả thang đo; câu hỏi dạng "Based on my experience with [the online vendor] in the past, I know it is honest". Thang niềm tin gồm 7 câu.
- Kiểm tra đã có bản tiếng Việt chưa: trang thang đo niềm tin thương mại điện tử có đủ 7 câu gốc và bản dịch.
- Đánh giá phù hợp: các câu bắt đầu bằng "dựa trên trải nghiệm trước đây", nên đối tượng phải là người đã từng mua ở người bán đó. Nếu mẫu của bạn gồm cả người chưa mua, cần câu gạn lọc hoặc chọn thang khác.
Bước 5 là bước hay bị bỏ qua nhất: thang đo đúng khái niệm nhưng sai đối tượng vẫn là thang đo sai.
Tiêu chí chọn giữa nhiều thang đo
| Tiêu chí | Câu hỏi kiểm tra | Dấu hiệu tốt |
|---|---|---|
| Khớp định nghĩa | Từng câu có thuộc định nghĩa bạn đã viết? | Không có câu nào đo khái niệm khác |
| Bằng chứng kiểm định | Bài gốc có báo cáo độ tin cậy, phân tích nhân tố, giá trị hội tụ và phân biệt? | Có Cronbach's alpha hoặc CR, có EFA hoặc CFA |
| Bối cảnh | Đối tượng, ngành, văn hoá gần với nghiên cứu của bạn? | Đã dùng ở châu Á hoặc Việt Nam với kết quả tốt |
| Độ dài | Tổng số câu của cả phiếu có quá dài không? | 3 đến 6 câu cho mỗi khái niệm là phổ biến |
| Thang trả lời | Thang gốc là 5 hay 7 mức, đồng ý hay tần suất? | Có thể giữ nguyên hoặc giải thích khi đổi |
| Quyền sử dụng | Thang có yêu cầu xin phép hoặc trả phí? | Được dùng cho nghiên cứu phi thương mại với trích dẫn |
| Mức độ được dùng | Bao nhiêu nghiên cứu khác đã dùng? | Được trích nhiều, có thể so sánh kết quả |
Boateng và cộng sự (2018) nhấn mạnh rằng độ tin cậy cao trong bài gốc không đảm bảo thang đo phù hợp với quần thể của bạn; bối cảnh và định nghĩa quan trọng không kém con số alpha.
Mỗi thang đo tìm được nên ghi ngay tài liệu tham khảo kèm DOI; công cụ trích dẫn APA 7 chuyển DOI thành mục tài liệu đúng chuẩn và sửa tên tác giả Việt bị đảo.
Bảng ghi chép khi tìm thang đo
Lập một bảng tính với các cột sau ngay từ đầu. Bảng này về sau thành bảng nguồn trong chương 3 và bảng mã hoá thang đo:
| Khái niệm | Thang đo gốc | Số câu | Thang trả lời | Độ tin cậy trong bài gốc | Vị trí câu hỏi | Bản tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Niềm tin | Gefen và cộng sự (2003) | 7 | Likert 7 mức | Ghi theo bài gốc | Phần đo lường của bài | Thư viện thang đo Góc Nghiên Cứu | Chỉ hỏi người đã mua |
Khi đã đủ thang đo cho mọi khái niệm, công cụ tạo bảng hỏi ghép chúng thành phiếu khảo sát hoàn chỉnh. Nếu đề tài của bạn trùng với một chủ đề phổ biến, xem trước các mẫu bảng hỏi đã ghép sẵn thang đo.
Lỗi thường gặp
- Lấy câu hỏi từ một khoá luận không ghi nguồn. Bạn không biết thang đo gốc là gì và không trả lời được hội đồng.
- Trích bài trung gian như thang đo gốc. Bài trung gian chỉ kế thừa; truy ngược tới bài đầu tiên.
- Chọn theo tên khái niệm, không theo định nghĩa. "Sự hài lòng" trong công việc và "sự hài lòng" của khách hàng là hai thang đo khác nhau.
- Ghép câu từ nhiều thang để đủ số câu. Mỗi khái niệm nên có một nguồn chính.
- Bỏ qua điều kiện đối tượng của câu hỏi, như ví dụ "dựa trên trải nghiệm trước đây" ở trên.
- Không ghi lại vị trí câu hỏi trong bài gốc, rồi mất cả buổi để tìm lại khi viết chương 3.
Câu hỏi thường gặp
Không tìm được bài gốc, chỉ có bản tiếng Việt thì sao?
Trích nguồn bản tiếng Việt và ghi rõ thang đo gốc theo trích dẫn của nguồn đó. Nếu nguồn tiếng Việt cũng không ghi gốc, nên tìm thang đo khác có nguồn rõ ràng.
Bài báo không công bố câu hỏi thì làm gì?
Kiểm tra phụ lục và tài liệu bổ sung trên trang tạp chí, sau đó tìm các bài khác của cùng tác giả hoặc bài đã kế thừa thang đo này (thường liệt kê câu hỏi). Cuối cùng mới email tác giả.
Một khái niệm cần bao nhiêu câu?
Giữ số câu của thang đo gốc nếu có thể. Khái niệm đo bằng 3 câu trở lên thuận lợi cho EFA, CFA và đánh giá độ tin cậy. Nếu phải rút gọn, xem phần hiệu chỉnh trong bài thang đo kế thừa.
Dùng thang đo cũ từ những năm 1980, 1990 có bị coi là lạc hậu không?
Không, nếu thang đo vẫn được dùng rộng rãi và khớp định nghĩa của bạn. Thang đo TAM của Davis (1989) vẫn là nguồn được trích nhiều. Điều cần kiểm tra là câu chữ có còn hợp bối cảnh công nghệ hiện tại.
AI có tìm thang đo giúp được không?
AI hữu ích để gợi ý tên khái niệm tiếng Anh và tên tác giả, nhưng có thể bịa câu hỏi hoặc trích dẫn không tồn tại. Mọi câu hỏi và nguồn phải được kiểm tra trực tiếp trên bài báo gốc.
Tài liệu tham khảo
- Bearden, W. O., Netemeyer, R. G., & Haws, K. L. (2011). Handbook of marketing scales: Multi-item measures for marketing and consumer behavior research (3rd ed.). SAGE Publications. https://doi.org/10.4135/9781412996761
- Boateng, G. O., Neilands, T. B., Frongillo, E. A., Melgar-Quiñonez, H. R., & Young, S. L. (2018). Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer. Frontiers in Public Health, 6, Article 149. https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00149
- Davis, F. D. (1989). Perceived usefulness, perceived ease of use, and user acceptance of information technology. MIS Quarterly, 13(3), 319–340. https://doi.org/10.2307/249008
- Gefen, D., Karahanna, E., & Straub, D. W. (2003). Trust and TAM in online shopping: An integrated model. MIS Quarterly, 27(1), 51–90. https://doi.org/10.2307/30036519