Back translation, hay dịch ngược, là bước dịch bản tiếng Việt của một thang đo trở lại tiếng Anh bởi một người chưa từng xem bản gốc, rồi so bản dịch ngược với bản gốc để tìm chỗ lệch nghĩa. Kỹ thuật này được Brislin (1970) hệ thống hoá cho nghiên cứu xuyên văn hoá và đến nay là câu hỏi quen thuộc của hội đồng: "Thang đo em dịch thế nào?". Bài này trình bày quy trình đầy đủ, phiên bản rút gọn làm được trong khoá luận, nhật ký dịch mẫu và những lỗi khiến dịch ngược mất tác dụng.
Dịch ngược kiểm tra được gì, không kiểm tra được gì
Logic của dịch ngược đơn giản: nếu bản tiếng Việt giữ đúng nghĩa, một người dịch độc lập sẽ đưa nó về gần câu gốc. Khi bản dịch ngược khác hẳn, bạn biết chỗ nào cần xem lại.
Nhưng chính Brislin (1970) cũng chỉ ra giới hạn. Nếu người dịch xuôi dịch sát từng chữ, người dịch ngược rất dễ đoán ra câu gốc, và hai bản tiếng Anh trùng khớp dù câu tiếng Việt đọc lên cứng, khó hiểu với người trả lời. Ví dụ "I felt down-hearted and blue" dịch sát là "Tôi cảm thấy nặng lòng và xanh". Người dịch ngược quen tiếng Anh có thể đưa nó về "down-hearted and blue", khớp hoàn hảo, trong khi người Việt đọc câu đó không hiểu "xanh" là gì. Vì vậy các hướng dẫn hiện đại coi dịch ngược là một bước trong quy trình, không phải toàn bộ quy trình.
Beaton và cộng sự (2000) nêu bốn loại tương đương mà bản dịch cần đạt:
| Loại tương đương | Câu hỏi kiểm tra | Ví dụ lỗi |
|---|---|---|
| Ngữ nghĩa (semantic) | Từ ngữ có cùng nghĩa không? | "Useful" dịch thành "tiện lợi" (tiện lợi gần với dễ dùng hơn là hữu ích) |
| Thành ngữ (idiomatic) | Thành ngữ có được thay bằng cách nói tương đương? | "Feeling blue" dịch thành "cảm thấy xanh" |
| Trải nghiệm (experiential) | Tình huống trong câu có tồn tại trong đời sống người Việt? | Câu hỏi về "checks" (séc cá nhân) khi người trả lời gần như không dùng séc |
| Khái niệm (conceptual) | Câu có đo đúng khái niệm trong văn hoá đích? | Câu về "đi làm thêm" khi đo khái niệm gắn kết công việc của nhân viên toàn thời gian |
So sánh ba quy trình được trích nhiều
| Quy trình | Các bước chính | Phù hợp khi |
|---|---|---|
| Brislin (1970) | Dịch xuôi, dịch ngược mù, so sánh, sửa và lặp lại; có thể sửa cả câu gốc cho trung tính về văn hoá (decentering) | Trích làm nền tảng lý thuyết cho dịch ngược |
| Beaton và cộng sự (2000) | Hai bản dịch xuôi độc lập, tổng hợp, hai bản dịch ngược, hội đồng chuyên gia, khảo sát thử 30 đến 40 người, nộp tài liệu cho tác giả gốc | Thang đo tự báo cáo trong y tế, tâm lý; luận văn thạc sĩ, bài báo |
| ISPOR (Wild và cộng sự, 2005) | 10 bước: chuẩn bị, dịch xuôi, hợp nhất, dịch ngược, rà soát bản dịch ngược, hài hoà giữa các ngôn ngữ, phỏng vấn nhận thức, hoàn thiện, đọc soát, báo cáo | Thang đo kết quả do bệnh nhân báo cáo, dự án đa quốc gia |
Sousa và Rojjanasrirat (2011) và bộ hướng dẫn của Hội đồng Trắc nghiệm Quốc tế (International Test Commission, 2018) đi theo cùng tinh thần: nhiều người dịch độc lập, có bước đối chiếu bởi người hiểu khái niệm, và có bước thử với người trả lời thật. Với đề tài y tế, có thể bắt đầu từ bản dịch đã có của thang đo PSQ-18 về sự hài lòng của người bệnh, kèm nguyên văn tiếng Anh để đối chiếu.
Quy trình 6 bước làm được trong khoá luận
Khoá luận đại học hiếm khi có ngân sách cho bốn người dịch chuyên nghiệp. Phiên bản dưới đây giữ các thành phần cốt lõi của Beaton và cộng sự (2000) và vẫn trình bày được vào chương 3.
- Chuẩn bị. Với mỗi câu, viết một dòng giải thích câu đó muốn đo điều gì, dựa trên định nghĩa khái niệm của tác giả gốc. Dòng giải thích này là "đáp án" cho bước đối chiếu sau.
- Hai bản dịch xuôi độc lập (T1, T2). Người thứ nhất hiểu khái niệm (bạn hoặc bạn cùng nhóm). Người thứ hai giỏi tiếng Anh nhưng không học chuyên ngành, để bản dịch gần ngôn ngữ đời thường. Hai người không trao đổi với nhau.
- Tổng hợp (T12). Ghép T1 và T2 thành một bản, ghi lại mọi chỗ khác nhau và lý do chọn.
- Dịch ngược (BT). Một người thứ ba, tốt nhất là người có tiếng Anh tốt hơn tiếng Việt hoặc giảng viên tiếng Anh, dịch T12 về tiếng Anh. Người này không được xem bản gốc và không nên biết khái niệm đang đo.
- Đối chiếu. Bạn và giảng viên hướng dẫn so BT với bản gốc, câu nào lệch nghĩa thì quay lại sửa T12. Ghi mọi quyết định vào nhật ký dịch.
- Phỏng vấn nhận thức 5 đến 10 người thuộc đối tượng khảo sát: cho họ đọc từng câu và hỏi "Câu này hỏi bạn điều gì?", "Bạn trả lời thế nào và vì sao?". Câu nào bị hiểu khác ý đồ thì sửa tiếp.
Thời gian thực tế: khoảng một tuần cho thang đo 20 đến 30 câu, phần lâu nhất là chờ người dịch ngược.
Bước khảo sát thử sau khi dịch được hướng dẫn chi tiết trong bài nghiên cứu sơ bộ và pilot test. Bản dịch đã kiểm tra xong có thể ghép thành bảng câu hỏi hoàn chỉnh trong công cụ tạo bảng câu hỏi khảo sát.
Nhật ký dịch mẫu
Nhật ký dịch là bằng chứng bạn đưa vào phụ lục. Ví dụ với ba câu từ thang DASS-21 và PSS-10:
| Câu gốc | T1 | T2 | T12 | Dịch ngược | Quyết định |
|---|---|---|---|---|---|
| I felt down-hearted and blue. | Tôi cảm thấy nản lòng và u sầu. | Tôi thấy buồn và chán. | Tôi cảm thấy chán nản, buồn bã. | I felt discouraged and sad. | Giữ T12. "Blue" là thành ngữ chỉ buồn; dịch ngược khớp nghĩa dù khác chữ |
| I found it hard to wind down. | Tôi thấy khó để xuống tinh thần. | Tôi thấy khó thư giãn. | Tôi thấy khó mà thả lỏng, bình tĩnh lại. | I found it hard to calm down and relax. | Giữ T12. T1 hiểu sai "wind down"; ghi lại để giải thích |
| In the last month, how often have you felt nervous and "stressed"? | Trong tháng qua, bạn có thường cảm thấy lo lắng và "căng thẳng"? | Tháng vừa rồi bạn hay bị bồn chồn và stress không? | Trong tháng vừa qua, bạn có thường cảm thấy bồn chồn và "căng thẳng" không? | In the past month, how often did you feel restless and "stressed"? | Giữ T12. "Lo lắng" gần với "worried", dễ chồng lấn với thang lo âu |
Lưu ý dòng đầu: bản dịch ngược "discouraged and sad" không trùng chữ với "down-hearted and blue", nhưng đó là dấu hiệu tốt. Mục tiêu là tương đương nghĩa, không phải trùng từ.
Với các thang đo đã có bản tiếng Việt được kiểm định, như DASS-21 (Tran và cộng sự, 2013), bạn nên dùng bản đã kiểm định thay vì tự dịch lại. Thư viện thang đo ghi rõ nguồn bản tiếng Việt cho từng thang.
Dùng máy dịch hay AI được không
Được dùng để có bản nháp, với hai điều kiện. Thứ nhất, bản nháp máy chỉ thay cho một trong hai bản dịch xuôi, không thay cho bước tổng hợp do người làm. Thứ hai, bước dịch ngược phải do người làm, hoặc ít nhất do một hệ thống khác với hệ thống đã dịch xuôi. Dùng cùng một công cụ dịch xuôi rồi dịch ngược gần như luôn cho kết quả khớp, nên không kiểm tra được gì. Khi viết chương 3, ghi trung thực công cụ đã dùng.
Câu mẫu cho chương 3
Các thang đo gốc bằng tiếng Anh được chuyển sang tiếng Việt theo quy trình của Beaton và cộng sự (2000) có rút gọn. Hai bản dịch xuôi được thực hiện độc lập bởi tác giả và một cử nhân ngôn ngữ Anh, sau đó được tổng hợp thành một bản. Bản tổng hợp được một giảng viên tiếng Anh, không tiếp cận bản gốc, dịch ngược sang tiếng Anh. Tác giả và giảng viên hướng dẫn đối chiếu bản dịch ngược với bản gốc và điều chỉnh 4 câu có khác biệt về nghĩa. Bản tiếng Việt sau đó được thử với 8 sinh viên bằng phỏng vấn nhận thức; 2 câu được sửa từ ngữ. Nhật ký dịch được trình bày tại Phụ lục 2.
Thay các con số bằng số thật của bạn. Nếu bạn không làm bước nào, đừng ghi bước đó.
Lỗi thường gặp
- Người dịch ngược đã xem bản gốc. Khi đó bản dịch ngược không còn độc lập. Đây là lỗi phổ biến nhất khi nhờ bạn cùng nhóm.
- Chỉ có một bản dịch xuôi. Một người dịch dễ mang thói quen dùng từ của mình vào cả thang đo.
- Dịch sát chữ để dịch ngược khớp đẹp. Đây là đúng cái bẫy Brislin (1970) cảnh báo. Câu tiếng Việt phải tự nhiên với người trả lời.
- Không ghi lại quá trình. Hội đồng hỏi "em sửa những câu nào" mà không có nhật ký thì không trả lời được.
- Bỏ qua bước thử với người thật. Đối chiếu bản dịch chỉ kiểm tra được nghĩa từ ngữ; chỉ người trả lời mới cho biết họ hiểu câu thế nào. Xem thêm cách làm trong bài thiết kế bảng hỏi.
- Dịch lại thang đo đã có bản tiếng Việt chuẩn rồi so kết quả với nghiên cứu dùng bản chuẩn.
Câu hỏi thường gặp
Back translation và dịch ngược có phải một không?
Là một. Một số tài liệu gọi là dịch đối chiếu hoặc dịch hai chiều, nhưng tên gọi chuẩn trong phương pháp nghiên cứu là back translation (Brislin, 1970).
Người dịch ngược cần bằng cấp gì?
Không có yêu cầu bằng cấp chính thức. Điều quan trọng là người đó giỏi tiếng Anh, độc lập với người dịch xuôi và không xem bản gốc. Beaton và cộng sự (2000) khuyên người dịch ngược không có chuyên môn về lĩnh vực được đo, để họ không "đoán" theo khái niệm.
Dùng thang đo từ một nghiên cứu tiếng Việt khác thì có phải dịch ngược không?
Không cần nếu nghiên cứu đó đã mô tả quy trình dịch. Bạn trích nguồn bản dịch và vẫn nên đối chiếu từng câu với bản gốc tiếng Anh. Phân biệt các loại nguồn trong bài thang đo gốc, kế thừa và hiệu chỉnh.
Thang đo gốc có câu không phù hợp văn hoá Việt Nam thì sao?
Sửa câu đó cho tương đương về trải nghiệm hoặc khái niệm, ghi rõ lý do. Nếu không có cách sửa hợp lý, cân nhắc bỏ câu và báo cáo như một hiệu chỉnh.
Có cần gửi bản dịch cho tác giả gốc không?
Beaton và cộng sự (2000) đề xuất gửi tài liệu dịch cho nhóm phát triển thang đo. Với khoá luận, việc này không bắt buộc, trừ khi thang đo yêu cầu xin phép sử dụng.
Tài liệu tham khảo
- Beaton, D. E., Bombardier, C., Guillemin, F., & Ferraz, M. B. (2000). Guidelines for the process of cross-cultural adaptation of self-report measures. Spine, 25(24), 3186–3191. https://doi.org/10.1097/00007632-200012150-00014
- Brislin, R. W. (1970). Back-translation for cross-cultural research. Journal of Cross-Cultural Psychology, 1(3), 185–216. https://doi.org/10.1177/135910457000100301
- International Test Commission. (2018). ITC guidelines for translating and adapting tests (second edition). International Journal of Testing, 18(2), 101–134. https://doi.org/10.1080/15305058.2017.1398166
- Sousa, V. D., & Rojjanasrirat, W. (2011). Translation, adaptation and validation of instruments or scales for use in cross-cultural health care research: A clear and user-friendly guideline. Journal of Evaluation in Clinical Practice, 17(2), 268–274. https://doi.org/10.1111/j.1365-2753.2010.01434.x
- Tran, T. D., Tran, T., & Fisher, J. (2013). Validation of the depression anxiety stress scales (DASS) 21 as a screening instrument for depression and anxiety in a rural community-based cohort of northern Vietnamese women. BMC Psychiatry, 13, Article 24. https://doi.org/10.1186/1471-244X-13-24
- Wild, D., Grove, A., Martin, M., Eremenco, S., McElroy, S., Verjee-Lorenz, A., & Erikson, P. (2005). Principles of good practice for the translation and cultural adaptation process for patient-reported outcomes (PRO) measures: Report of the ISPOR Task Force for Translation and Cultural Adaptation. Value in Health, 8(2), 94–104. https://doi.org/10.1111/j.1524-4733.2005.04054.x